Als je de wetenschapsbijlages van verschillende kranten of nieuwssites volgt, heb je het waarschijnlijk wel meegekregen. Onderzoekers ontdekten dat papegaaiachtigen in staat zijn om te dansen of, om preciezer te zijn, dat ze de beat in een afgespeeld ritme kunnen horen. Het flauwekulgehalte van onderzoek naar dansende papegaaien lijkt misschien hoog, maar de vondst heeft opschudding veroorzaakt bij muziekcognitiewetenschappers.
Muziek wordt gezien als een puur menselijk fenomeen, dat in alle culturen een belangrijke plaats inneemt. Omdat de overlevingswaarde van muzikaliteit niet onmiddellijk duidelijk is, zijn er talloze theorieën over de oorsprong ervan. Darwin1 beweerde dat muzikaliteit een manier was om potentiële partners te imponeren, in een stelling die recent navolging heeft gekregen van Miller2. Andere hypotheses stellen dat muziek een bijkomstigheid is van taal, of dat het geëvolueerd is om groepscohesie te versterken. Om enige empirische basis te scheppen waarin deze hypotheses kunnen worden onderzocht is er gezocht naar eigenschappen die noodzakelijk zijn voor muzikaliteit en die alleen mensen hebben (aangezien muziek vooral bij ons een belangrijke rol lijkt te spelen). Twee van die eigenschappen zijn het tonaal interpreteren van geluiden (we kunnen Brown Eyed Girl herkennen, onafhankelijk van het octaaf, of zelfs toonsoort waarin het gespeeld wordt) en het oppikken van metrische structuur in een ritme (de beat voelen).
Die twee eigenschappen zijn nog nooit bij andere dieren gevonden. Althans, tot nu. Een zorgvuldige analyse van het gedrag van Snowball en Alex, respectievelijk een grote geelkuifkaketoe en een grijze roodstaart, liet zien dat zij in staat zijn om de kop in fase met de beat van een afgespeeld nummer te schudden. Snowball wist zelfs zijn voet op de maat op te bewegen. Dit kunstje lukte ook al het afgespeelde nummer werd versneld of vertraagd, wat erop duidt dat de vogels werkelijk beat voelen.3
Snowball volgt de beat.
Wat betekent dat voor de oorsprong van muziek? Naast het analyseren van deze twee vogels, die allebei in staat waren om vocaal te imiteren, hebben onderzoekers YouTube afgestruind op zoek naar meer dansende dieren4. De filmpjes die ze vonden hebben ze op dezelfde manier geanalyseerd als Alex en Snowball, met als conclusie dat alleen vocaal imiterende dieren (zoals papegaaiachtigen en olifanten) in staat waren om de beat te voelen. De onafhankelijk van elkaar geëvolueerde capaciteit om complexe vocale bewegingen te maken, zo stelden ze, heeft als bijeffect dat dieren (en mensen) beat kunnen waarnemen. Aangezien beide vaardigheden via de basale ganglia worden geregeld, is dat ook eigenlijk niet zo verwonderlijk.
Hiermee lopen de auteurs echter wel een beetje hard van stapel. Ten eerste zijn de gebruikte proefpersonen niet de eerste de beste vogels. Alex werd al zo’n dertig jaar getraind in taken die hogere cognitie vereisten; hij was een celebrity parrot wiens dood in 2007 leidde tot een tranentrekkende tribute. Snowball is bij de onderzoekers terecht komen omdat hij gevoel voor beat leek te hebben: de geelkuifkaketoe gooide al hoge ogen op YouTube door kopschuddend mee te dansen op de Backstreet Boys, niet zelden onder visuele begeleiding van zijn bezitter.
Ten tweede zijn de YouTube-films die ik kon vinden minder dan overtuigend. Afgaande op de filmpjes waarbij niet achteraf een beat onder periodiek bewegende dieren was geplakt, is het totaal onduidelijk of de vogels geen begeleider imiteren. Daarnaast is de manier waarop ze het dansen eigen zijn geworden totaal niet inzichtelijk.
Dit doet niet automatisch af aan de klaarblijkelijke capaciteit voor het voelen van de beat die de dieren tentoonspreidden, maar het betekent wel dat er mogelijk heel veel training aan een dergelijk metrisch gevoel vooraf gaat. Dit in tegenstelling tot mensen, die mogelijk meteen na de geboorte al maatgevoel hebben. De vraag rijst dan ook of het maatgevoel van de dieren wel vergelijkbaar is met dat van mensen. Opvallend is dat de onderzoekers geen compleet nieuw nummer gebruikten om Snowball’s maatgevoel te meten: het Everybody van de Backstreet Boys waarmee de kaketoe furore maakte op internet werd wederom gebruikt. Zou de vogel, onder begeleiding van zijn eigenaars, niet geleerd kunnen hebben om kopschudden en poottillen te associëren met de klank van de bassdrum? Van Alex is beter bekend hoe hij precies getraind is, maar zoals gezegd was deze grijze roodstaart al drie decennia gewend om met mensen samen te werken. Kan uitgesloten worden dat hij zeer snel (subtiele) bewegingen van begeleiders heeft gelezen en overgenomen? De resultaten zouden overtuigender zijn met werkelijk naïeve dieren.
Hoewel het fascinerend is om te zien dat dieren onder de juiste omstandigheden de maat van een stuk muziek kunnen oppikken, lijkt het nog vroeg om hier evolutionaire conclusies uit te trekken. Wel is het me na het doornemen van de YouTube-filmpjes die de onderzoekers hadden geanalyseerd duidelijk dat mensen met de beste wil van de wereld nooit hun hond kunnen leren dansen.
- Darwin, C. (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. [↩]
- Miller, G. (2001) The Mating Mind: How Sexual Choice Shaped the Evolution of Human Nature, London: Vintage [↩]
- Patel et al. (2009). Experimental Evidence for Synchronization to a Musical Beat in a Nonhuman Animal. Current Biology, doi: 10.1016/j.cub.2009.03.038 [↩]
- Schachner et al. (2009). Spontaneous Motor Entrainment to Music in Multiple Vocal Mimicking Species. Current Biology, doi: 10.1016/j.cub.2009.03.061 [↩]
